Yönetim kurulunun görevi
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'na göre yönetim kurulu, kooperatifi yönetir ve temsil eder; kanun, ana sözleşme ve genel kurul kararları çerçevesinde hareket eder. Yönetim kurulu üyelerinden, kooperatif işlerinde gereken özeni göstermeleri beklenir. Kanun ve uygulama bu ölçütü, basiretli bir yöneticiden beklenen dikkat olarak tarif eder.
İki ayrı sorumluluk: hukuki ve cezai
Taslaklarda sık karıştırılan nokta şudur: Yönetim kurulu üyelerinin hukuki (tazminat) sorumluluğu ile cezai sorumluluğu farklı hükümlere dayanır ve farklı mahkemelerde görülür.
Hukuki sorumluluk
Kooperatifler Kanunu m.98 yollamasıyla, kanunda hüküm bulunmayan hallerde Türk Ticaret Kanunu'nun anonim şirketlere ilişkin hükümleri uygulanır. Bu çerçevede yönetim kurulu üyeleri, kanundan ve ana sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse; kooperatife, ortaklara ve kooperatif alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumlu olurlar (TTK m.553 kıyasen).
Sorumluluğu doğurabilecek tipik durumlar:
- Piyasa değerinin belirgin şekilde üzerinde alım veya ihale yapılması,
- Genel kurul kararı veya yetki olmadan borçlanma, satış ya da teminat verilmesi,
- Defter ve belgelerin düzenli tutulmaması,
- Ortak aidatlarının amacı dışında kullanılması,
- Vergi, SGK gibi kamu yükümlülüklerinin ihmal edilmesi nedeniyle kooperatifin cezaya uğraması.
Sorumluluk kusura dayanır. Her yönetim kurulu üyesi, kendi kusuru ve durumun gereklerine göre zarardan sorumlu tutulur; kusuru olmayan üye sorumlu olmaz. Birden fazla üyenin sorumlu olduğu durumlarda dış ilişkide birlikte sorumluluk, iç ilişkide kusur oranına göre rücu söz konusu olabilir. Ayrıntılar somut olaya göre değişir.
Sorumluluk davası
Davayı kooperatif adına açmak için genel kurul kararı aranır; ortaklar ve alacaklılar da kanundaki şartlarla dava açabilir. Görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Bu tür ticari davalarda konusu para olan alacak ve tazminat taleplerinde dava öncesinde arabuluculuğa başvuru zorunluluğu (TTK m.5/A) gündeme gelebilir; dava türüne göre değerlendirilmelidir.
İbra ve dava hakkı
Genel kurulda yönetim kurulunun ibra edilmesi, kural olarak genel kurula açıklanmış hususlar bakımından kooperatifin dava hakkını sınırlar. İbra edilmemek ise dava açılması için ön şart değildir; ibra kararı olmadan da sorumluluk davası açılabilir. Gerçeğe aykırı bilgiye dayanılarak verilen ibra, ilgili hususlarda koruma sağlamayabilir.
Zamanaşımı
TTK m.560 kıyasen, tazminat istemi davacının zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl ve her halde zararı doğuran fiilden itibaren 5 yıl içinde zamanaşımına uğrar. Fiil aynı zamanda daha uzun ceza zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa bu süre uygulanabilir.
Cezai sorumluluk (1163 s.K. m.62)
Kooperatifler Kanunu m.62, yönetim kurulu üyelerinin kooperatifin para, evrak ve diğer malları üzerinde işledikleri suçlardan dolayı memur (kamu görevlisi) gibi cezalandırılacaklarını öngörür. Bu nedenle kooperatif parasının kişisel amaçla kullanılması, kamu görevlilerine ilişkin zimmet suçu (TCK m.247) kapsamında değerlendirilebilir. Belgede sahtecilik, güveni kötüye kullanma gibi başka suçlar da olayın niteliğine göre gündeme gelir.
Ayrıca kooperatiflerin Ticaret Bakanlığı denetimine tabi olduğu, denetim sırasında tespit edilen usulsüzlüklerin suç duyurusuna konu olabileceği unutulmamalıdır. Hangi suçun oluştuğu ve cezası somut olaya göre değişir.
Yönetim kurulu üyeleri için korunma önerileri
- Önemli harcamaları yazılı kararla ve birden fazla teklif alarak yapın.
- Genel kurulun yetki vermediği işlemlere girmeyin.
- Muhalif kaldığınız kararlarda gerekçeli muhalefet şerhi yazın.
- Defterleri ve belgeleri düzenli tutun, denetçilerle iş birliği yapın.
Ortakların bilgi alma ve denetim imkânları
Ortaklar, sorumluluk iddiası ileri sürmeden önce bilgiye ulaşmak isteyebilir. Genel kurul öncesinde bilanço, gelir-gider tablosu, yönetim kurulu faaliyet raporu ve denetim raporu ortakların incelemesine sunulur. Genel kurulda soru sorma ve açıklama isteme hakkı da kullanılabilir. Kooperatif denetçileri, yönetim kurulunun işlemlerini incelemek ve genel kurula rapor vermekle görevlidir; konut yapı kooperatiflerinde ayrıca Ticaret Bakanlığı'na şikâyet ve inceleme talebi gündeme gelebilir. Genel kurul kararının kanuna, ana sözleşmeye veya iyi niyete aykırı olduğu düşünülüyorsa, ayrıca genel kurul kararının iptali davası yoluna gidilebilir; bu davanın süresi ve şartları sorumluluk davasından farklıdır ve ayrı değerlendirilmelidir. Yeni seçilen yönetim kurulunun, önceki dönemin işlemlerini inceleyip gerekirse genel kurulu dava kararı almak üzere toplantıya çağırması da sık izlenen bir yoldur.
Pratik kontrol listesi
- Zararı doğuran işlemi ve tarihini belirleyin.
- İşlemin yönetim kurulu kararı, genel kurul yetkisi ve belgelerini toplayın.
- Hangi üyelerin kararda imzası veya muhalefet şerhi olduğunu tespit edin.
- İbra kararı ve genel kurula sunulan bilgileri inceleyin.
- 2 yıl / 5 yıllık zamanaşımını hesaplayın.
- Gerekirse arabuluculuk şartını değerlendirerek asliye ticaret mahkemesinde dava açın.
- Suç şüphesi varsa Cumhuriyet başsavcılığına başvurun.
Sık sorulan sorular
Kooperatif yöneticisi kişisel malvarlığıyla sorumlu olur mu?
Kusurlu davranışla zarara yol açmışsa evet; tazminat sorumluluğu kişiseldir. Kusuru olmayan üye sorumlu tutulmaz.
İbra edilmeyen yönetime dava açmak şart mı?
Hayır. İbra edilmemek dava için ön şart değildir; ibra ise açıklanan hususlarda dava hakkını sınırlayabilir.
Sorumluluk davası nerede açılır?
Görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir.
Kooperatif parasını kullanan yönetici hangi suçtan yargılanır?
1163 s.K. m.62 uyarınca memur gibi cezalandırılır; kişisel kullanım zimmet (TCK m.247) kapsamında değerlendirilebilir. Somut olaya göre değişir.