Kambiyo senedi neden ayrı süreye tabi?
Çek, bono (halk arasında senet) ve poliçe, Türk Ticaret Kanunu'nda (TTK) düzenlenen kambiyo senetleridir. Bu senetlere dayanan alacaklar için İcra ve İflas Kanunu'nda kambiyo senetlerine özgü haciz yolu öngörülmüştür. Bu yol, genel takibe göre alacaklıya daha hızlı ve güçlü bir imkân verir. Kanun bu avantajın karşılığında kısa zamanaşımı süreleri getirmiştir. Bu nedenle ticari hayatta çek veya senet alan esnafın, sürelerini takvime işlemesi önemlidir.
Bonoda (senette) zamanaşımı
Bonoda süreler TTK m.749'da düzenlenir ve bono için de uygulanır (TTK m.778 yollaması):
- Düzenleyene (borçluya) ve onun avaline karşı: vade tarihinden itibaren 3 yıl.
- Hamilin cirantalara karşı başvurma hakkı: süresinde çekilen protestonun tarihinden, protestodan muaf senetlerde vadeden itibaren 1 yıl.
- Senedi ödeyen cirantanın, kendinden önceki cirantalara karşı hakkı: senedi ödediği veya kendisine dava açıldığı tarihten itibaren 6 ay.
Bonoda borçlu, kural olarak senedi düzenleyen kişidir. Taslaklarda sıkça görülen "bonoda keşideci" ifadesi çeke ait bir terimdir; bonoda doğru terim "düzenleyen"dir.
Çekte zamanaşımı
Çekte süre çok daha kısadır. TTK m.814'e göre hamilin cirantalara, keşideciye ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren 6 ay geçmekle zamanaşımına uğrar. Çeki ödemiş olan bir borçlunun diğer borçlulara karşı hakkı ise ödeme veya dava tarihinden itibaren 6 aydır.
İbraz süreleri TTK m.796'da düzenlenir:
- Düzenlendiği yerde ödenecek çek için 10 gün,
- Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çek için 1 ay,
- Yurt dışında düzenlenip Türkiye'de ödenecek çekler için kıtaya göre daha uzun süreler.
Bu süreler, çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinden itibaren işler. Başvuru hakkını korumak için çekin süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılığın bulunmadığının çek üzerine yazılması (karşılıksızdır şerhi) gerekir. Süresinde ibraz edilmeyen çekte cirantalara başvurma hakkı kaybedilir.
Zamanaşımı nasıl kesilir?
İcra takibi başlatmak veya dava açmak zamanaşımını keser. Ancak kambiyo senetlerinde kesilme yalnızca kendisine karşı işlem yapılan borçlu hakkında sonuç doğurur (TTK m.751). Örneğin yalnızca düzenleyene takip yapıldıysa, avalist veya cirantalar bakımından süre işlemeye devam eder. Bu nedenle birden fazla imza sahibi varsa takibin kimlere yöneltileceği baştan düşünülmelidir.
Zamanaşımı itirazı kim tarafından, ne zaman ileri sürülür?
Zamanaşımı icra dairesince kendiliğinden dikkate alınmaz. Kambiyo senedine dayalı takipte borçlu, zamanaşımı itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine yapmalıdır. Borçlu bu süreyi kaçırırsa takip kural olarak devam eder. Alacaklı açısından ise süresi dolmuş bir senetle kambiyo takibi başlatmak, itiraz hâlinde takibin durması ve masraf riskini doğurur.
Süre dolmuşsa alacak kaybolur mu?
Hayır, ancak yol değişir. Zamanaşımına uğrayan senet, kambiyo takibine dayanak olma gücünü yitirir. Bundan sonra:
- Senet, uygulamada borcun yazılı delili olarak kullanılabilir; alacaklı genel haciz yoluyla (ilamsız) takip yapabilir. Borçlu itiraz ederse itirazın iptali davası veya şartları varsa itirazın kaldırılması yoluna gidilir.
- Senedin verildiği temel ilişki (satış, hizmet, kira vb.) devam ediyorsa, bu ilişkiye dayanarak alacak davası açılabilir. Temel ilişkideki alacağın kendi zamanaşımı süresi ayrıca kontrol edilmelidir.
- TTK m.732 uyarınca, zamanaşımı nedeniyle senetten doğan hakkını kaybeden hamil, bu yüzden haksız biçimde zenginleşen düzenleyen veya keşideciye karşı sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre talepte bulunabilir.
Ticari bir para alacağı için dava açılacaksa, TTK m.5/A uyarınca dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İcra takibi ise arabuluculuk şartına bağlı değildir; ancak takibe itiraz edilip itirazın iptali davası açılacaksa ticari alacaklarda arabuluculuk gündeme gelir.
Esnaf için pratik uyarılar
Uygulamada en sık hata, çekin vadesinin beklenip ibraz süresinin kaçırılmasıdır. Çek, üzerindeki düzenleme tarihinden itibaren kısa süre içinde bankaya götürülmelidir. Ayrıca keşideciye ait karşılıksız çekte bankanın yazdığı şerhin tarihi, sonraki tüm hesaplamalarda belirleyicidir. Senet ve çeklerin aslı güvenli biçimde saklanmalı, fotokopi veya fotoğrafın kambiyo takibi için yeterli olmayacağı unutulmamalıdır.
Somut süre hesabı, senedin türüne, düzenleme ve ödeme yerine, protesto ve ciro zincirine göre değişir. Bu nedenle süre sınırına yaklaşan senetlerde belgelerin bir avukatla birlikte gözden geçirilmesi faydalı olur.
Pratik kontrol listesi
- Senedin türünü belirleyin: çek mi, bono mu?
- Çekte düzenleme tarihine göre ibraz süresini hesaplayın ve süresinde bankaya ibraz edin.
- Karşılıksız şerhinin tarihini not edin; 6 aylık süreyi bu tarihe göre değil, ibraz süresinin bitimine göre hesaplayın.
- Bonoda vade tarihinden itibaren 3 yıllık süreyi takvime işleyin.
- Birden fazla borçlu varsa takibi kimlere yönelteceğinize karar verin.
- Süre geçmişse genel haciz yolu, temel ilişkiye dayalı dava ve sebepsiz zenginleşme seçeneklerini değerlendirin.
- Dava açacaksanız ticari alacaklarda önce arabulucuya başvurun.
Sık sorulan sorular
Çekte zamanaşımı 3 yıl mı?
Hayır. Hamilin çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren 6 ayda zamanaşımına uğrar (TTK m.814). 3 yıllık süre bonoda düzenleyene karşı geçerlidir.
Çeki ibraz süresi geçtikten sonra bankaya götürürsem ne olur?
Cirantalara başvurma hakkı kaybedilir. Keşideciye karşı da kambiyo takibi imkânı tartışmalı hâle gelir; temel ilişkiye ve sebepsiz zenginleşmeye dayalı yollar değerlendirilmelidir.
Zamanaşımına uğramış senetle icra takibi yapılabilir mi?
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu yerine genel haciz yoluyla takip yapılabilir. Borçlu itiraz ederse alacağın ispatı için dava yoluna gitmek gerekebilir.
Zamanaşımını icra dairesi kendiliğinden dikkate alır mı?
Hayır. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine zamanaşımı itirazında bulunmalıdır.